[wk³adka] MAGAZYN nr 4 dodatek do Gazety Wyborczej nr 22, wydanie waw (Warszawa) z dnia 2000/01/27, str. 19
[autor fot./rys.] NASA, EAST NEWS; DAVID HARDY/SCIENCE PHOTO LIBRARY/EAST NEWS, EAST NEWS, NASA, MIKE BROWN\AP, EAST NEWS
[autor tekstu] PIOTR CIEŒLIÑSKI, * KONSULTACJA KRZYSZTOF ZIO£KOWSKI
[nadtytu³] KOSMOS 4
[tytu³] CZ£OWIEK POZA ZIEMI¥

<B>Gdyby nie kosmiczny wyœcig USA i ZSRR - jedna z najwa¿niejszych rywalizacji zimnej wojny - nie wiadomo, czy do tej pory cz³owiek stan¹³by na Ksiê¿ycu</B>

Wyœcig w kosmosie
<lead>Przypomnijmy, ¿e najpierw ZSRR, który zawsze swoje kosmiczne zamierzenia utrzymywa³ do ostatniej chwili w tajemnicy, zaszokowa³ œwiat wystrzeleniem w 1957 r. pierwszego sztucznego satelity Ziemi. Sputnik-1 kr¹¿y³ wokó³ Ziemi i nadawa³ przeci¹g³e pi-pip. To by³ nokaut dla USA, które uwa¿a³y siê za pierwsze mocarstwo œwiata. Miesi¹c póŸniej w Sputniku-2 Rosjanie wys³ali jako pierwsi na orbitê ¿yw¹ istotê - psa £ajkê. W sierpniu 1960 r. wystrzelili w kabinie statku Wostok dwa psy, Bie³kê i Strie³kê, po czym sprowadzili je z powrotem bezpiecznie na Ziemiê. Potem to samo uda³o siê im z psami Czornuszk¹ i Zwiozdoczk¹ (marzec 1961). By³a to próba generalna. Nastêpnym razem w ciasnej kabinie Wostoka zmieœcili cz³owieka - Jurija Gagarina. Jego lot by³ ju¿ prawdziwym ciosem dla presti¿u Stanów Zjednoczonych. Zw³aszcza ¿e ju¿ dwa lata wczeœniej £una-3 nades³a³a pierwsze zdjêcia drugiej, niewidocznej strony Ksiê¿yca.
Amerykanie postanowili odpowiedzieæ na te radzieckie sukcesy czymœ bardzo spektakularnym. Po dyskusjach w gronie doradców prezydent John F. Kennedy 25 maja 1961 roku, zaledwie w szeœæ tygodni po locie Gagarina, powiedzia³ w Kongresie: „Wierzê, ¿e nasze pañstwo powinno poœwiêciæ siê realizacji nastêpuj¹cego celu - a¿eby przed koñcem bie¿¹cej dekady cz³owiek wyl¹dowa³ na Ksie¿ycu i bezpiecznie powróci³ na Ziemiê. ¯aden inny projekt kosmiczny nie bêdzie bardziej ekscytuj¹cy, nie wywrze na ludzkoœci wiêkszego wra¿enia i nie bêdzie wa¿niejszy dla dalszej eksploracji kosmosu. ¯aden te¿ nie oka¿e siê tak trudny do osi¹gniêcia ani tak kosztowny”.
Strategie by³y dwie: budowa stacji orbitalnej, z której cz³owiek polecia³by na Ksiê¿yc (popierali j¹ wojskowi, bo mo¿na by³o wykorzystywaæ mniejsze rakiety maj¹ce zastosowanie bojowe), i druga: budowa potê¿nej rakiety, która bezpoœrednio wyniesie statek kosmiczny na tor ku Ksiê¿ycowi. Amerykanie przyjêli to ostatnie rozwi¹zanie. Bud¿et NASA zosta³ natychmiast powiêkszony o 89 procent, a liczba wspó³pracowników z 60 do 200 tysiêcy. Prace ruszy³y z kopyta. Amerykanie bali siê, ¿e ZSRR bêdzie w stanie wys³aæ ludzi na Ksiê¿yc ju¿ oko³o roku 1966 lub 1967. Dziœ wiemy, ¿e ZSRR rzeczywiœcie podj¹³ rêkawicê. Z niedawno odtajnionych dokumentów wynika, ¿e radzieccy konstruktorzy zaczêli myœleæ o konstrukcji ksiê¿ycowych l¹downików ju¿ w 1961 roku, a 3 sierpnia 1964 r. Komitet Centralny kpzR zatwierdzi³ program lotu na Ksiê¿yc. Kosmonauci mieli tam dotrzeæ na rok przed Amerykanami. Rok póŸniej amerykañska agencja wywiadowcza CIA informowa³a o wzmo¿onych pracach na kosmodromie Bajkonur, budowie nowych stanowisk startowych i hal. W Gwiezdnym Miasteczku pod Moskw¹ trenowa³a ju¿ za³oga, która mia³a l¹dowaæ na Srebrnym Globie (jej szefem mia³ byæ Aleksiej Leonow, który w 1965 r. pierwszy wyszed³ w otwart¹ przestrzeñ kosmiczn¹). Przygotowano l¹downik ksiê¿ycowy i skafander do spacerów na Srebrnym Globie. Ale ZSRR nie zd¹¿y³ - wskutek zatrudnienia kilku rywalizuj¹cych ze sob¹ biur konstrukcyjnych, a tak¿e ma³ej iloœci pieniêdzy. Poni¿ej - krótkie kalendarium tego wyœcigu z czasem.

Najwa¿niejsze loty
ZSRR 12.<stop/>04.1961
Jurij Gagarin w ci¹gu 108 minut wykonuje jedno okr¹¿enie wokó³ Ziemi na statku Wostok.
USA 5.05.1961
15-minutowy wzlot Alana Sheparda po krzywej balistycznej. Nie jest to lot orbitalny, statek wznosi siê na wysokoœæ 185 km, po czym l¹duje.
USA 21.07.1961
W drugim locie suborbitalnym Amerykanin Vir- gil Grissom (zginie szeœæ lat potem w po¿arze Apolla-3) wznosi siê na wysokoœæ 190 km.
ZSRR 6.08.1961
Drugi w historii lot orbitalny. Herman Titow 17 razy okr¹¿a Ziemiê. Spêdza w kosmosie dobê. Jednoosobowe Wostoki startuj¹ w ci¹gu dwóch lat jeszcze czterokrotnie. Podobnie jak amerykañskie statki Merkury - nie potrafi¹ manewrowaæ na orbicie.
USA 20.02.1962
Pierwszy Amerykanin - John Glenn - odbywa lot orbitalny. Wykonuje trzy okr¹¿enia Ziemi w ci¹gu 5 godzin. Potem w jednoosobowych kapsu³ach Merkury startuj¹ jeszcze: 24 maja 1962 Malcolm Carpenter; 3 paŸdziernika 1962 - Walter Schirra; 15 maja 1963 - Leroy Cooper.
ZSRR 16.06.1963
Pierwsza kobieta w kosmosie - Walentyna Tierieszkowa w 78 godzin wykonuje 48 okr¹¿eñ.
ZSRR 12.10.1964
Pierwszy lot za³ogowy. Na statku Woschod-1 lec¹: Konstantin Fieoktistow, Borys Jegorow, W³adimir Komarow (zginie potem w locie Sojuza-1). Woschod to modyfikacja Wostoka. Kosmonauci nie mieli skafandrów pró¿niowych, ¿eby mogli w trójkê zmieœciæ siê w kapsule. Nie mogli siê te¿ katapultowaæ w razie nieudanego startu. ZSRR chce koniecznie wyprzedziæ Amerykanów, którzy przygotowuj¹ pierwszy lot za³ogowego statku Gemini.
ZSRR 18.03.1965
Aleksiej Leonow po raz pierwszy wychodzi w otwart¹ przestrzeñ kosmiczn¹. Leci na statku Woschod-2 wraz z Paw³em Bielajewem. Ledwo mieœci siê z powrotem w luku, a podczas powrotu kosmonauci l¹duj¹ w tajdze, ca³¹ noc czekaj¹c na ratunek. Kolejne loty Woschodów wstrzymano.
USA 23.03.1965
Pierwszy amerykañski lot za³ogowy. Na statku Gemini odbywaj¹ go Virgil Grissom i John Young. Gemini mo¿e ju¿ manewrowaæ na orbicie. Loty Gemini (³¹cznie by³o ich 10) s¹ przygotowaniem do ksiê¿ycowego programu Apollo. Testuj¹ nowe techniki potrzebne do wyprawy na Ksiê¿yc.
USA 3.06.1965
Pierwszy raz w otwart¹ przestrzeñ na 20 minut wychodzi amerykañski astronauta Edward White (zginie w po¿arze Apolla-3). Leci wraz z nim James McDivitt.
USA 21.08.1965
Startuje kolejny statek Gemini-5 (Charles Conrad i Leroy Cooper). Oœmiodniowy lot mia³ dowieœæ, ¿e astronauci mog¹ przebywaæ tak d³ugo w kosmosie, by dolecieæ na Ksiê¿yc. Amerykanie zyskuj¹ palmê pierwszeñstwa w d³ugoœci przebywania na orbicie.
USA 4.12.1965
Frank Borman i James Lovell na Gemini-7 bij¹ rekord d³ugoœci lotu - niemal 14 dni. Czekaj¹ tak d³ugo na statek Gemini-6 (za³oga: Schirra i Tom Stafford), który startowa³ 15 grudnia. Oba statki zbli¿y³y siê na orbicie na odleg³oœæ a¿ 30 cm. To przygotowanie do po³¹czenia na orbicie.
ZSRR 14.01.1966
Umiera g³ówny konstruktor ZSRR Siergiej Korolow, ojciec radzieckiego programu kosmicznego.
USA 16.03.1966
Neil Armstrong i David Scott na Gemini-8 ³¹cz¹ siê na orbicie po raz pierwszy z bezza³ogowym statkiem Agena. Oba statki po po³¹czeniu zaczynaj¹ szybko wirowaæ. Grozi katastrofa. Armstrong przejmuje stery, roz³¹cza siê z Agen¹, ratuje statek z opresji. Ten sukces prawdopodobnie zapewnia mu dowodzenie pierwszym lotem na Ksiê¿yc.
USA 27.01.1967
W czasie próby generalnej odliczania nastêpuje krótkie spiêcie, które wywo³uje po¿ar na pok³adzie Apolla-3. Gin¹: Edward White, Roger Chaffee i Virgil Grissom. Ten dramat opóŸnia program Apollo o dwadzieœcia miesiêcy.
ZSRR 23.04.1967
Pierwszy start nowego statku typu Sojuz. Ju¿ w chwilê po starcie nast¹pi³o tyle awarii, ¿e nie by³o mowy o zaplanowanej próbie po³¹czenia z drugim Sojuzem, który mia³ wystartowaæ nastêpnego dnia. Podczas l¹dowania nie otworzy³ siê g³ówny spadochron i kapsu³a Sojuza-1 uderzy³a w ziemiê niedaleko Orenburga. Ginie W³adimir Komarow.
USA 9.11.1967
Po raz pierwszy startuje Saturn V - najwiêksza rakieta wystrzelona w USA (wysoka na 111 metrów, wa¿¹ca 2770 ton, o ³adownoœci 140 ton). Si³a uderzeniowa silników spowodowa³a zapadniêcie siê dachu centrum prasowego odleg³ego o 5 km. Saturn V wystrzeli astronautów na Ksiê¿yc.
ZSRR 15.09.1968
Radziecki statek Zond-5 jako pierwszy ziemski statek przelatuje wokó³ Ksiê¿yca i powraca na Ziemiê. Na pok³adzie - ¿ywe ¿ó³wie. ZSRR nie jest jednak gotowy, by powtórzyæ ten wyczyn z cz³owiekiem. OpóŸnia siê konstrukcja rakiety N-1, odpowiednika amerykañskiego Saturna V, która by³aby zdolna do wyniesienia kosmonautów na orbitê Ksiê¿yca.
USA 24.12.1968
Statek Apollo-8 z trzema astronautami (Frank Borman, William Anders i James Lovell) po raz pierwszy dokonuje dziesiêciu okr¹¿eñ Ksiê¿yca i bezpiecznie powraca na Ziemiê.
ZSRR 15.01.1969
Pierwsze po³¹czenie na orbicie dwóch za³ogowych statków - Sojuza-4 (pilotowany przez W³adimira Szata³owa) i Sojuza-5 (trzyosobowa za³oga: Borys Wo³ynow, Aleksiej Jelisiejew i Jewgienij Chrunow).
ZSRR 21.02.1969
Pierwsza próba startu rakiety ksiê¿ycowej N-1 koñczy siê wielkim fajerwerkiem 70 sekund po starcie.
USA 3.03.1969
W czasie misji Apolla-9 l¹downik ksiê¿ycowy LM dokonuje samodzielnego lotu, choæ na razie po orbicie wokó³ziemskiej.
USA 18.05.1969
Podczas misji Apolla-10 nast¹pi³o rozdzielenie i po³¹czenie z l¹downikiem ksiê¿ycowym podczas lotu oko³oksiê¿ycowego. To ju¿ ostatnia próba generalna dzia³ania l¹downika z za³og¹ na pok³adzie. Stafford i Cernan zbli¿aj¹ siê w l¹dowaniku do powierzchni Ksiê¿yca na odleg³oœæ 15 km. Jeszcze jednak nie l¹duj¹.
ZSRR 3.07.1969
Druga, nieudana próba rakiety N-1. Eksplozja rakiety doszczêtnie niszczy stanowisko startowe. Jego odbudowa potrwa 18 miesiêcy. Rosjanie ju¿ wiedz¹, ¿e nie zd¹¿¹ wygraæ wyœcigu na Ksiê¿yc. Wkrótce, po dwóch kolejnych nieudanych próbach z N-1, wycofaj¹ siê z programu za³ogowego lotu na Ksiê¿yc. Oficjalnie twierdz¹, ¿e nigdy tam nie chcieli posy³aæ cz³owieka, bo z badaniami lepiej poradz¹ sobie automatyczne sondy.
ZSRR 13.07.1969
W kierunku Srebrnego Globu startuje bezza³ogowa sonda £una-15. Ma pobraæ pierwsze próbki ksiê¿ycowego gruntu i wróciæ z nimi na Ziemiê przed Amerykanami. To osi¹gniêcie mia³o propagandowo przyt³umiæ planowane tydzieñ póŸniej l¹dowanie Armstronga i Aldrina na Ksiê¿ycu.
ZSRR 20.07.1969
£una-15 prawdopodobnie rozbija siê podczas próby l¹dowania.
USA
21.07.1969
(naszego czasu, bo w USA by³ wtedy jeszcze 20 lipca).
Historyczna chwila. Cz³owiek po raz pierwszy stawia nogê na innym ciele niebieskim. L¹downik „Orze³” z Neilem Armstrongiem i Edwinem Aldrinem l¹duje w pobli¿u ksiê¿ycowego równika, na obszarze Morza Spokoju. Nie oby³o siê bez przykrych niespodzianek. Okaza³o siê, ¿e miejsce wybrane z Ziemi na l¹dowisko wcale nie jest równe i p³askie, lecz jest kraterem o wymiarach stadionu do pi³ki no¿nej, us³anym g³azami wielkoœci cz³owieka. Pilotuj¹cy pojazd Armstrong w ostatniej chwili w³¹czy³ rêczne sterowanie i brawurowo wyprowadzi³ maszynê nad po³o¿on¹ kilka kilometrów dalej równinê.
Kiedy stawia³ nogê na Srebrnym Globie, powiedzia³ chyba najs³ynniejsze zdanie tego stulecia: „To ma³y krok cz³owieka, ale wielki skok ludzkoœci”.
Historycy porównywali wyprawê Apolla-11 do wielkich podró¿y Kolumba i Magellana. Uznali j¹ za jedno z najwiêkszych osi¹gniêæ cz³owieka w tym wieku.
£ajka nie mia³a szans wyl¹dowaæ. Zginê³a albo z braku powietrza, albo spali³a siê wraz ze statkiem
[podpis pod fot./rys.]
<podfot>Pierwsze kroki na Ksiê¿ycu. To zdjêcie Aldrina zrobi³ Armstrong (jego postaæ odbija siê w he³mie)</podfot>

Stacje orbitalne
* Salut
Przegrawszy wyœcig na Ksiê¿yc, Rosjanie skupili siê na programie budowy stale zamieszkanych stacji orbitalnych, na jak najd³u¿szej obecnoœci na orbicie. W kwietniu 1971 r. wynieœli pierwsz¹ w historii stacjê orbitaln¹ - Salut-1. Pierwszej za³odze nie uda³o siê otworzyæ w³azu do stacji, a wiêc kosmonauci po kilku godzinach wrócili na Ziemiê. Szeœæ tygodni póŸniej druga za³oga dosta³a siê do œrodka Saluta i przebywa³a na stacji 22 dni. Niestety, podczas powrotu kapsu³a Sojuza-11 rozhermetyzowa³a siê i zginê³o troje kosmonautów: Gieorgij Dobrowolski, W³adys³aw Wo³kow i Wiktor Pacajew. Nie uda³ siê lot nastêpnej stacji Salut-2 w kwietniu 1973 r. Zanim zosta³a zamieszkana - zniszczy³ j¹ wybuch silnika manewrowego.
Krótko by³y na orbicie kolejne dwa Saluty. Dopiero Salut-4 (koniec 1974 r.) by³ udan¹ stacj¹. Zapocz¹tkowa³ seriê lotów d³ugotrwa³ych, w których Rosjanie bili kolejne rekordy. W roku 1975 Piotr Klimuk i Witalij Siewastianow spêdzili tam 63 dni. We wrzeœniu 1977 r. wyniesiono stacjê Salut-6 - przystosowan¹ do cumowania bezza³ogowych statków Progress, które mog³y uzupe³niaæ zapasy dla za³ogi. Jurij Romanienko i Gieorgij Grieczko mieszkali w Salucie-6 a¿ 96 dni, do marca 1978 r. Nastêpc¹ Saluta-6 by³ Salut-7, wyniesiony w kwietniu 1982 roku. Na obu tych stacjach mia³o miejsce a¿ 10 d³ugotrwa³ych pobytów, rekordowy trwa³ 237 dni.
* Skylab
Pierwsza amerykañska stacja orbitalna. Wyniesiona na orbitê w maju 1973 r. Czterokrotnie ciê¿sza od Saluta, maj¹ca powierzchniê tak¹, jak ma³y domek jednorodzinny. Goœci³a trzy trzyosobowe za³ogi. Ostatnia z nich spêdzi³a tam a¿ 84 dni (rekord pobili dopiero Grieczko i Romanienko na Salucie-6). W 1974 r. w wyniku b³êdu technicznego Skylab obni¿y³ za bardzo orbitê i Amerykanie zostali zmuszeni opuœciæ go na zawsze. Kilka lat póŸniej spad³ na Ziemiê. Nie spali³ siê w ca³oœci podczas przejœcia przez atmosferê. Jego kawa³ki spad³y m.in. w Australii. Nowej stacji Amerykanie nie zbudowali - skupili siê na budowie promów kosmicznych. Dopiero w latach 80., za kadencji prezydenta Ronalda Reagana, powsta³ projekt stacji Freedom (Wolnoœæ). W latach 90. Amerykanie zaprosili do wspólnej budowy stacji (zwanej teraz Miêdzynarodow¹ Stacj¹ Kosmicz¹) Rosjê i inne kraje.
* Mir
Najd³u¿ej na ziemskiej orbicie. Pierwszy modu³ Mira wystrzelono w kosmos w lutym 1986 r. Potem do niego do³¹czy³y kolejne modu³y: Przyroda, Kryszta³ I i II, Spektr, Kwant. Stacja przez 13 i pó³ roku okr¹¿y³a Ziemiê ponad 77 tysiêcy razy, goœci³a ponad stu kosmonautów, na jej pok³adzie Walery Poliakow pobi³ na prze³omie 1994-95 roku rekord nieprzerwanego pobytu w kosmosie - 438 dni. W 1997 r. z Mirem zderzy³ siê bezza³ogowy Progress, uszkadzaj¹c modu³ Spektr. Eksperci naliczyli w historii stacji 1600 mniejszych i wiêkszych awarii. Rosjanie nie maj¹ pieniêdzy na jej reperacjê i odnowienie. Zdecydowali wiêc zniszczyæ Mira. Po raz ostatni przebywali tam Wiktor Afanasjew, Siergiej Awdiejew oraz Francuz Jean-Pierre Heignere. 27 sierpnia 1999 opuœcili Mira. W lutym lub marcu 2000 r. ma dotrzeæ do niego ostatnia za³oga, zdemontowaæ co cenniejsze urz¹dzenia. Kiedy za³oga ta wróci na Ziemiê, stacja zostanie zepchniêta z orbity w atmosferê. Ca³a nie sp³onie. Rosjanie chc¹ tak poprowadziæ trajektoriê œmiertelnego lotu Mira, ¿eby resztki stacji wpad³y do Pacyfiku.
*  * Miêdzynarodowa Stacja Kosmiczna
Ma byæ nastêpc¹ Mira. Najwiêksze przedsiêwziêcie w przestrzeni kosmicznej od czasu lotów na Ksiê¿yc. Budowana wysi³kiem 16 krajów: USA, Rosji, 12 krajów Unii Europejskiej, Kanady i Japonii. Mia³a kosztowaæ 17 mld dolarów. Ale dziœ niezale¿ni eksperci twierdz¹, ¿e poch³onie nie mniej ni¿ 60 mld dolarów. G³ównym celem stacji bêd¹ badania naukowe, m.in. hodowla materia³ów pó³przewodnikowych o niespotykanej na Ziemi czystoœci czy synteza nowych zwi¹zków i leków. Stacja ma byæ te¿ krokiem do dalekich za³ogowych lotów i przemys³owej eksploracji kosmosu.
Pierwszy jej modu³, rosyjsk¹ „Zariê”, wyniesiono 20 listopada 1998. Drugi, amerykañski modu³ ³¹cznikowy „Unity”, polecia³ dwa tygodnie póŸniej (oba na zdjêciu). Wyniesienie kolejnego modu³u, mieszkalnego, opóŸnia siê. Terminów nie dotrzymuj¹ Rosjanie, odpowiedzialni a¿ za jedn¹ trzeci¹ prac i zbudowanie kilku modu³ów. Jeœli nie bêdzie dalszych opóŸnieñ, pierwsza za³oga, Amerykanin William Shepherd i Rosjanie Jurij Gidzenko i Siergiej Krika³ow, zamieszka na stacji w 2000 r. Ca³oœæ ma zostaæ zakoñczona do 2004 r. Wtedy na sta³e bêdzie tam pracowaæ siedmioosobowa za³oga. W stacji bêdzie przestronnie, jak we wnêtrzu dwóch samolotów Boeing Jumbo Jet. Wraz z roz³o¿onymi bateriami s³onecznymi bêdzie mia³a rozmiary boiska pi³karskiego.

Promy kosmiczne
Prace nad samolotem kosmicznym wielokrotnego u¿ytku rozpoczê³y siê w USA ju¿ pod koniec lat 60. NASA szuka³a sposobów obni¿enia kosztów lotów kosmicznych. Spodziewano siê, ¿e pojazd taki czêsto kursowa³by na orbitê i z powrotem, niczym prom. St¹d nazwa. Po zakoñczeniu programu Apollo i obciêciu bud¿etu NASA, gdy zarzucono ambitne programy za³ogowego lotu na Marsa i sta³ej bazy na Ksiê¿ycu, starczy³o pieniêdzy na prom. Pierwszy prom mia³ wystartowaæ w 1978 r., ale prace opóŸni³y siê o kilka lat. Program okaza³ siê du¿o kosztowniejszy ni¿ planowano. Zbudowano flotyllê czterech promów (Columbia, Challenger, Atlantis, Discovery), a po katastrofie Challengera do³¹czy³ jeszcze Endeavour. Do koñca 1999 r. promy odby³y 96 lotów (w tym nieudany Challengera).
Ich nastêpc¹ bêdzie Venture Star, konstruowany przez Lockheed Martin. Podobnie jak dzisiejsze promy, wystartuje na orbitê pionowo, po czym wyl¹duje na pasie zwyk³ego lotniska. Ma kursowaæ raz na tydzieñ i zmniejszyæ koszty podró¿y kosmicznych a¿ o 90 proc. Wkrótce nast¹pi start prototypu.
Równie¿ w ZSRR powstawa³ samolot kosmiczny wielokrotnego u¿ytku. Prace zaczêto jeszcze w po³owie lat 60., za ¿ycia Siergieja Korolowa. W latach 1982-1984 Rosjanie prowadzili tajne próby z mniejszym modelem. Potem zbudowali ju¿ samolot w skali 1:1. Nazywa³ siê Buran, czyli „œnie¿na zamieæ”, i by³ bardzo podobny do amerykañskich promów. Skonstruowano te¿ potê¿n¹ rakietê noœn¹ Energia, która mia³a wynieœæ Burana w kosmos. Energia po raz pierwszy wystartowa³a 15 maja 1987 r. Buran odby³ pierwszy i jedyny lot 16 listopada 1988 r. Bezza³ogowa misja trwa³a trzy godziny i 25 minut. Buran okr¹¿y³ Ziemiê dwa razy. Po tym locie w ZSRR obciêto fundusze na budowê promów. Oficjalnie zakoñczono program w 1993 r. Poch³on¹³ 20 mld rubli. Zbudowano w sumie trzy Burany. Pierwszy stoi na kosmodromie Bajkonur. W drugim, w parku Gorkiego w Moskwie, znajduje siê restauracja . A trzeci pojawia siê na rozmaitych wystawach lotniczych.

Krótkie Kalendarium
* 12 kwietnia 1981
Startuje pierwszy prom Columbia. Na pok³adzie John Young i Robert Crippen. Nastêpne wahad³owce bêd¹ wioz³y nawet siedem osób na pok³adzie.
* 18 czerwca 1983
Na orbitê leci pierwsza Amerykanka Sally Ride - jest cz³onkiem za³ogi Challengera.
* 28 lutego 1983
Columbia wynosi laboratorium Spacelab.
* 28 stycznia 1986
Najwiêksza kosmiczna katastrofa w historii amerykañskich programów kosmicznych. 73 sekundy po starcie, na wysokoœci 15 km wybucha Challenger, ginie siedmiu cz³onków za³ogi. Po tej katastrofie na 32 miesi¹ce wstrzymano loty promów.
* 24 kwietnia 1990
Discovery wynosi na orbitê teleskop Hubble’a.
* 7 maja 1992
Endeavour przechwytuje satelitê Intelsat-6, po raz pierwszy dokonuj¹c takiej sztuczki na orbcie.
* 2 grudnia 1993
Endeavour naprawia na orbicie teleskop Hubble’a. Kolejne naprawy odby³y siê w roku 1997 i 1999 r.
* 29 paŸdziernika 1998
Na pok³adzie Discovery leci 77-letni senator John Glenn (pierwszy amerykañski astronauta, który odby³ lot orbitalny). Dotychczas jeszcze ¿aden cz³owiek w tak podesz³ym wieku nie polecia³ w kosmos.

Chiñczycy w kosmosie
Chiñczycy w 1999 r. do³¹czyli do grona mocarstw zdolnych do wys³ania cz³owieka na orbitê. Pierwszy chiñski statek za³ogowy, nazwany Shenzhou, choæ jeszcze bez ludzi na pok³adzie, wystartowa³ 21 paŸdziernika 1999. Bezza³ogowy lot trwa³ 21 godzin i 11 minut, w tym czasie Shenzhou 14 razy okr¹¿y³ Ziemiê. Nie wiadomo, kiedy pierwszy taikonauta („taikong” w jêzyku chiñskim oznacza niebo) zostanie wystrzelony na ziemsk¹ orbitê. Program lotów za³ogowych jest w Chinach otoczony œcis³¹ tajemnic¹. Wiadomo tylko, ze zdjêæ, ¿e chiñski statek przypomina rosyjskiego Sojuza.

Baza na Ksiê¿ycu?
W drugiej po³owie lat 90. XX wieku przypomniano sobie o Ksiê¿ycu. W jego kierunku w polecia³o kilka nowych sond. Zaczêto na nowo rozwa¿aæ budowê tam sta³ej, zamieszkanej bazy. Ludzie mog¹ ponownie siê pojawiæ na Ksiê¿ycu najwczeœniej za 20 lat, a pierwsza sta³a baza - 10 lat póŸniej.
Ksiê¿yc by³by wymarzon¹ stacj¹ dla astronomów. Mog³yby tam stan¹æ teleskopy bez przeszkód obserwuj¹ce kosmos. Dna kraterów to wymarzone miejsce na rozpostarcie czasz radioteleskopów, które nie by³yby zag³uszane kakofoni¹ fal radiowych, telewizyjnych, rozmów z telefonów komórkowych na Ziemi. Jednak zasadnicz¹ przeszkod¹ w planach wykorzystania Ksiê¿yca s¹ pieni¹dze. Ile mo¿e kosztowaæ za³o¿enie tam bazy? Wymienia siê sumy od 30 mld dolarów do 300 mld.
Byæ mo¿e jednak skusz¹ nas naturalne bogactwa naszego satelity. Jest tam krzem, ¿elazo, wapñ, aluminium, tytan i magnez. A najwiêkszym bogactwem, które moglibyœmy tam wydobywaæ, jest hel-3 - œwietne paliwo j¹drowe. Zdaniem fizyków reakcja po³¹czenia j¹der helu-3 z j¹drami deuteru (izotopu wodoru) mo¿e siê okazaæ wspania³ym i bezpiecznym Ÿród³em energii. Energia z ksiê¿ycowego helu-3 wystarczy³aby Ziemi na wiele tysiêcy lat.
Naukowcy proponuj¹ te¿ zbudowanie elektrowni s³onecznej na Ksiê¿ycu. Energia zebrana przez wielkie panele s³onecznych baterii by³aby przesy³ana na Ziemiê strumieniem mikrofal. Ponadto z Ksiê¿yca wygodniej by³oby startowaæ w kosmos ni¿ z Ziemi, gdy¿ na jego powierzchni panuje szeœæ razy mniejsza si³a ci¹¿enia. Jeœli chcemy kolonizowaæ inne planety Uk³adu S³onecznego, polecieæ np. na Marsa, to Ksiê¿yc jest najbli¿szym poligonem, gdzie mo¿na bêdzie za³o¿yæ bazê startow¹ i wypróbowaæ nowe technologie.
Orêdownicy za³o¿enia sta³ej bazy na Ksiê¿ycu zatarli rêce, gdy odkryto œlady wody w ksiê¿ycowych kraterach podbiegunowych. To mog³oby znacznie obni¿yæ koszty osiedlania siê i u³atwiæ ¿ycie mieszkañcom sta³ej bazy. Woda mo¿e s³u¿yæ do picia, mycia i zasilania plantacji roœlin. Mo¿na uzyskaæ z niej tlen do oddychania, a z mieszanki wodoru i tlenu - paliwo rakietowe.
Przysz³a baza nie bêdzie wykonana z betonu. Przyszli in¿ynierowie miêdzyplanetarni bêd¹ siê raczej wzorowaæ na budowie eskimoskich igloo. Na Ksiê¿ycu s¹ pok³ady regolitu - zbitego py³u, który powinien kroiæ siê tak jak lód na Grenlandii. Wystarczy wiêc przywieŸæ z Ziemi nadmuchiwane domy i pokryæ je blokami z regolitu, by powsta³o przyzwoite schronienie dla astronautów.

Dwunastu na ksiê¿ycu
Po pierwszym locie na Ksiê¿yc nast¹pi³o jeszcze szeœæ, w tym jeden nieudany:
 * Apollo-12, 19 listopada 1969, wyl¹dowali: Alan Bean i Charles Conrad, na ksiê¿ycowej orbicie pozosta³ Richard Gordon
 * Apollo-13, 11 kwietnia 1970, misja nieudana, o ma³o nie zakoñczona œmierci¹ astronautów - Freda Haise’a, Jamesa Lovella i Johna Swigerta
 * Apollo-14, 5 lutego 1971, wyl¹dowali: Edgar Mitchell i Alan Shepard; na ksiê¿ycowej orbicie pozosta³ Stuart Roosa
 * Apollo-15, 30 lipca 1971, wyl¹dowali: James Irwin i David Scott; na ksiê¿ycowej orbicie pozosta³ Alfred Worden
 * Apollo-16, 21 kwietnia 1972, wyl¹dowali: Charles Duke i John Young; na ksiê¿ycowej orbicie pozosta³ Thomas Mattingly
 * Apollo-17, 11 grudnia 1972, wyl¹dowali: Eugene Cernan i Harrison Schmitt, na ksiê¿ycowej orbicie pozosta³ Ronald Evans
Po powierzchni Srebrnego Globu ³¹cznie st¹pa³o 12 ludzi. PrzywieŸli na Ziemiê 380 kilogramów ksiê¿ycowych ska³ i kamieni. W ksiê¿ycowym pyle, którego nigdy nie omiata wiatr, pozostawili œlady butów.
Po locie Apolla-17 prezydent Richard Nixon powiedzia³ „doœæ” i odwo³a³ nastêpne planowane wyprawy - loty Apollów: 18, 19 i 20. Administracja uzna³a, ¿e 25 mld dolarów, które wydano na urzeczywistnienie marzenia o l¹dowaniu na Ksiê¿ycu, to zbyt du¿o.
Na fali sukcesu Apolla-11 amerykañska agencja kosmiczna NASA planowa³a dalsze podboje. Myœlano o szybkim locie na Marsa, budowie promu kosmicznego, sta³ej zamieszkanej bazy na orbicie oko³oziemskiej, a potem na Ksiê¿ycu. Wszystko to mia³o siê staæ jeszcze przed koñcem lat siedemdziesi¹tych. Ale entuzjazm szybko wygas³. Na wiêkszoœæ z tych planów posk¹piono pieniêdzy.
Rosjanie, nie mog¹c wczeœniej od Amerykanów odwiedziæ Ksiê¿yca, ograniczyli siê do wys³ania bezza³ogowych sond - ca³ej serii statków £una. Po raz ostatni spokój Ksiê¿yca zak³óci³a £una-24 w roku 1976. Jeszcze przez jakiœ czas nadawa³y sejsmografy, pozostawione przez astronautów na Ksiê¿ycu, lecz i one w roku 1977 ostatecznie umilk³y. Srebrny Glob popad³ w zapomnienie na niemal æwieræ wieku. USA i ZSRR zarzuci³y plany za³ogowych i bezza³ogowych lotów na Ksiê¿yc, a tak¿e budowy zamieszkanej bazy ksiê¿ycowej.</lead>

Wspólne przedsiêwziêcia na orbicie
W po³owie lat 70. po raz pierwszy USA i ZSRR zaczê³y myœleæ o wspó³pracy. Dopiero jednak rozpad ZSRR, k³opoty Rosji z finansowaniem swojego programu kosmicznego i stacji Mir sprawi³y, ¿e oba mocarstwa w koñcu po³¹czy³y si³y.
 * ZSRR-USA. 17 lipca 1975
Po³¹czenie na orbicie radzieckiego Sojuza i amerykañskiego Apolla.
 * Rosja-USA. 29 czerwca 1995
Wahad³owiec Atlantis cumuje do rosyjskiej stacji Mir. Amerykanie i Rosjanie podali sobie rêce w kosmosie po raz pierwszy od po³¹czenia Apolla z Sojuzem w lipcu 1975 r. Operacja wymaga³a wielkiej precyzji. Po raz pierwszy takie kolosy, ka¿dy o wadze 100 ton, ³¹czy³y siê w kosmosie. Amerykañskie wahad³owce ³¹cznie dziewiêæ razy cumowa³y do Mira - by³o to przygotowanie do wspólnej budowy Miêdzynarodowej Stacji Kosmicznej.
[podpis pod fot./rys.]
<podfot>Edwin Aldrin w chwilê po zatkniêciu amerykañskiej flagi. Astronauci mieli z ni¹ k³opot, bo nie chcia³a pionowo staæ
Futurystyczna modu³owa baza na Ksiê¿ycu
Columbia, pierwszy z floty promów kosmicznych przygotowuje siê do kolejnego lotu</podfot>

Turystyka kosmiczna
Ju¿ nied³ugo monopol agencji pañstwowych na za³ogowe loty w kosmos zostanie prze³amany. Kilka prywatnych konsorcjów zabra³o siê na serio do budowy pasa¿erskich pojazdów orbitalnych. Kilka takich konstrukcji ma za sob¹ pierwsze testy. Pionierów turystyki orbitalnej mo¿na z grubsza podzieliæ na trzy grupy zale¿nie od konstrukcji, w jak¹ inwestuj¹. Konserwatyœci wykorzystuj¹ rakiety startuj¹ce pionowo. Przyk³adem jest Mayflower. Tankowanie paliwa i usadzanie pasa¿erów odbywa siê w pojeŸdzie zanurzonym w wodzie. Potem start pionowo w górê i l¹dowanie na powierzchni oceanu. W³aœnie powrót na twardy grunt sprawia najwiêcej k³opotów. In¿ynierowie chc¹ w tym celu zastosowaæ zestaw spadochronów, paralotnie sterowane satelitarnym systemem GPS, a nawet sk³adane œmig³a przypominaj¹ce wirnik helikoptera - wysuwaj¹ siê w drodze powrotnej. Tak ma dzia³aæ rakieta Roton, czyli po³¹czenie rakiety i helikoptera. Wznosi siê na orbitê dziêki silnikowi rakietowemu, natomiast l¹duje jak helikopter. Pierwsze udane próby prototyp odby³ w 1998 i 1999 r. Konstruktorzy chc¹ wykorzystaæ go do przewo¿enia paczek kurierskich pomiêdzy Japoni¹, Europ¹ i Ameryk¹ Pó³nocn¹. Najmniej popularne jest wykorzystanie hamuj¹cego dzia³ania silników rakietowych, bo wymaga zabrania na orbitê dodatkowego paliwa.
Druga grupa budowniczych marzy o wykorzystaniu istniej¹cych ju¿ lotnisk. Takie kosmoloty powinny startowaæ o w³asnych si³ach i gdzieœ na wysokoœci 20 - 30 tys. metrów tankowaæ paliwo, w³¹czaæ silniki rakietowe i skakaæ na orbitê (przyk³adem jest Cosmos Mariner, który bêdzie móg³ l¹dowaæ nawet na Okêciu). Mog¹ te¿ zostaæ wyniesione na grzbiecie du¿ego samolotu, np. naddŸwiêkowego - jak brytyjski Ascender (buduje go firma Bristol Space Planes). Ascender poleci w górne warstwy atmosfery na grzbiecie specjalnego naddŸwiêkowego samolotu, dopiero na wysokoœci 40 km od³¹czy siê i wzniesie na orbitê. Ciekawy wariant tego pomys³u opracowa³ Burt Rutan. Jego samolot Perseus (prototyp startowa³ we wrzeœniu 1998 r.) mo¿e wynieœæ za³ogowy pojazd kosmiczny znacznie wy¿ej - na wysokoœæ 60 kilometrów. Z kolei firma Kelly Space Technology chce holowaæ swój pojazd kosmiczny Eclipse za ruf¹ Boeinga 747, na wysokoœci 40 km w³¹czy silniki rakietowe, poleci na orbitê i wróci tak jak dzisiejsze promy kosmiczne. Pocz¹tkowo Eclipse powstawa³ jako pojazd przeznaczony do transportu satelitów na orbitê. Wersjê pasa¿ersk¹ zaprojektowano dopiero wtedy, gdy okaza³o siê, ¿e mo¿na bêdzie zarobiæ na turystach. Co dalej? Orbitalne hotele, stadiony i kasyna gry? Pola golfowe, obozy harcerskie na Ksiê¿ycu?

Bohaterowie lotów
* Jurij Gagarin (1934-1968)
Mia³ to szczêœcie, ¿e z powodu lepszego pochodzenia, polecia³ przed swoim dublerem Hermanem Titowem (Titow by³ synem nauczyciela, a Gagarin - ch³oporobotnika). Zgin¹³ w katastrofie odrzutowca.
* Walentyna Tierieszkowa (ur. 1937)
Pierwsza kobieta w kosmosie. Tkaczka, córka ko³choŸnicy, sekretarz konsomo³u w fabryce w Jaros³awiu. Po wyl¹dowaniu zapytano j¹ o czym marzy: - Chleba z cebul¹ - odpali³a bez namys³u.
* W³adimir Komarow (1927-1967)
Od roku 1960 w oddziale radzieckich kosmonautów. Po raz pierwszy polecia³ na pok³adzie pierwszego statku Woschod w paŸdzierniku 1964 r., jako dowódca trzyosobowej za³ogi. Drugi lot zakoñczy³ siê dla niego tragicznie. Polecia³ pierwszym statkiem Sojuz w kwietniu 1967 r., podczas l¹dowania nie otworzy³ siê spadochon.
* Aleksiej Leonow (ur. 1934)
Kiedy wraca³ z kosmicznego spaceru, jego skafander zesztywnia³. Ledwo siê zmieœci³ z powrotem w luku. Potem z Walerym Kubasowem mia³ lecieæ na stacjê Salut-1, ale Kubasow w ostatniej chwili rozchorowa³ siê i polecia³a za³oga zapasowa, która zginê³a podczas misji. Bra³ udzia³ w po³¹czeniu statków Sojuz i Apollo. Dziœ maluje pejza¿e i fantazje kosmiczne.
* Miros³aw Hermaszewski (ur. 1941)
Pierwszy polski kosmonauta, polecia³ na pok³adzie Sojuza-30 (27 czerwca - 5 lipca 1978 roku). Genera³, absolwent Wy¿szej Oficerskiej Szko³y Lotniczej i Akademii Sztabu Generalnego. W grudniu 1981 roku zosta³ cz³onkiem WRON. - To moja wielka ¿yciowa tragedia - wyjaœnia³ kilkanaœcie lat póŸniej.
* Alan Shepard (1924-1998)
Lot pierwszego Amerykanina w kosmos pokazywa³a telewizja, bo w USA nie utajniano przedsiêwziêæ kosmicznych. Shepard nadawa³ na ¿ywo: „Co za piêkny widok, chmury nad Floryd¹”. Dziesiêæ lat póŸniej spacerowa³ po Ksiê¿ycu.
* John Glenn (ur. 1921)
Legenda amerykañskiej astronautyki. Po Gagarinie i Titowie trzeci cz³owiek, który by³ na orbicie. Weteran II wojny œwiatowej i wojny w Korei. W 1964 r. wyst¹pi³ z NASA, pracowa³ w przemyœle, a w 1974 r. zosta³ senatorem stanu Ohio. Tê funkcjê pe³ni³ a¿ do 1998 r., kiedy to w wieku 77 lat wystartowa³ do drugiego lotu w kosmos na pok³adzie promu Discovery. Obecnie na emeryturze.
* Neil Armstrong (ur. 1930)
Pierwszy postawi³ stopê na Ksiê¿ycu (na zdjêciu - z prawej, obok Collinsa i Aldrina). Licencjê pilota zrobi³ w wieku 16 lat, wczeœniej ni¿ prawo jazdy. Jako dziewiêciolatek mia³ proroczy sen: „Œni³em, ¿e wiszê w powietrzu. Nie lecia³em ani nie spada³em, po prostu unosi³em siê”. Jak w stanie niewa¿koœci. Dziœ prowadzi ¿ycie odludka, nie udziela siê publicznie, nie sk³ada autografów, odmawia wywiadów.
* Franklin Musgrave (ur. 1935)
W USA jeden z najbardziej znanych astronautów. Przyznaje, ¿e w czasie startów jest przera¿ony. Karierê zaczyna³ w piechocie morskiej, potem by³ pilotem, spadoch-roniarzem, matematykiem, chirurgiem, psychologiem i poet¹. W roku 1967 trafi³ do NASA. Nie polecia³ na Ksiê¿yc ani na stacjê Skylab. Na orbitê zabra³y go dopiero wahad³owce, ale za to a¿ szeœæ razy. Ostatni raz - w 1996 r.
B Konsultant prof. Krzysztof Zio³kowski jest sekretarzem naukowym Centrum Badañ Kosmicznych PAN w Warszawie

Najwy¿ej, najwiêcej, najd³u¿ej, czyli rekordy
<lead> * Najwiêcej czasu spêdzi³ w kosmosie rosyjski kosmonauta Siergiej Awdiejew - ³¹cznie a¿ 747,6 dni podczas trzech pobytów na Mirze
 * Najd³u¿ej nieprzerwanie przebywa³ na orbicie Walery Poliakow - 437,7 dnia na Mirze
 * Najd³u¿ej spacerowa³ w otwartej przestrzeni Anatolij So³owiow: 74 godz. 41 min (w czasie a¿ 15 wyjœæ)
 * Najwiêcej lotów w kosmos odbyli (po 6): Curtis Brown (USA), Gienadij Strieka³ow (ZSRR), Franklin Musgrave (USA), Franklin Chang-Diaz (USA), Jerry Ross (USA) i John Young (USA)
 * £¹cznie 396 osób do 31 grudnia 1999 roku znalaz³o siê na ziemskiej orbicie
 * Kolejne historyczne rekordy w d³ugoœci nieprzerwanego pobytu na orbicie:
1 dzieñ Herman Titow Wostok-2 (1961);
5 dni Walery Bykowski Wostok-5 (1963)
13,8 dnia Frank Borman, James Lovell Gemini-7 (1965)
23,8 dnia Dobrowolski, Pacajew, Wo³kow Salut-1 (1971)
84,1 dnia W. Pogue, E. Gibson, G. Carr Skylab (1973-1974)
96,4 dnia G. Grieczko, J. Romanienko Salut-6 (1977-1978)
139,6 dnia W. Kowolionok, A. Iwanczenkow Salut-6 (1978)
184,8 dnia L. Popow, W. Riumin Salut-6 (1980)
211,4 dnia A. Bierezowoj, W. Lebiediew Salut-7 (1982)
237 dni L. Kizim, O. Atkow, W. So³owiow Salut-7 (1984)
326,5 dni Jurij Romanienko Mir (1987)
365,9 dni W³adimir Titow Mir (1987-1988)
437,7 dni Walery Poliakow Mir (1994-1995)
[podpis pod fot./rys.]
<podfot>Tak artysta wyobra¿a sobie przysz³¹ bazê na Marsie</podfot><p>[autor, foto]HULTON-GETTY\FLASH PRESS MEDIA, AP\NASA TV, AP/TASS, AP\NANSA, HULTON GETTY/FLASH PRESS MEDIA, HULTON-GETTY\FLASH PRESS MEDIA, TERRY RENNA \AP, DETLEV VAN RAVENSWAAY/SCIENCE PHOTO LIBRARY/EAST NEWS, AP/NASA, T. ZAGO�DZIÑSKI - ADM/CAF