[wk³adka] MAGAZYN nr 3 dodatek do Gazety Wyborczej nr 16, wydanie waw (Warszawa) z dnia 2000/01/20, str. 21
[autor fot./rys.] AP, AP/NASA/ROGER ARNO; AP/NASA, EAST NEWS, AP/NASA, REUTERS/NASA, REVORK DJAZEZIAN/AP, AP, REUTERS, AP/NASA, AP; AP, REUTERS/NASA
[autor tekstu] Piotr Cieœliñski * konsultacja profesor Krzysztof Zió³kowski
[tytu³] sondy

Za cel pierwszych misji sond obrano najbli¿sze nam cia³o niebieskie - Ksiê¿yc. W pierwszych miesi¹cach podboju kosmosu kilka amerykañskich i rosyjskich sond próbowa³o dolecieæ do Srebrnego Globu. Bez powodzenia. Dopiero rosyjska £una 1 w styczniu 1959 roku zbli¿y³a siê i minê³a Ksiê¿yc. Nie by³ to pe³en sukces. Mia³a trafiæ w powierzchniê Srebrnego Globu i rozbiæ siê, lecz nie wycelowa³a. Dopiero we wrzeœniu 1959 r. £una 2 sta³a siê pierwszym ludzkim obiektem na Ksiê¿ycu. A kolejna £una (3) pokaza³a nam po raz pierwszy, jak wygl¹da jego ciemna strona. Amerykanom uda³o siê trafiæ w Ksiê¿yc dopiero w 1962 r., kiedy sonda Ranger 4 rozbi³a siê na jego powierzchni.
By³y to prawdziwie pionierskie lata. Czasy szlifowania techniki i umiejêtnoœci nawigacji kosmicznej. Dziœ jednak, po 40 latach, nadal kosmiczne misje nie s¹ rutyn¹. Na przyk³ad w 1999 roku NASA straci³a w odstêpie dwóch miesiêcy dwie sondy marsjañskie - Mars Polar Landera i Mars Climate Orbitera.
Po co sondujemy Uk³ad S³oneczny? Popycha nas ciekawoœæ, ale tak¿e przezornoœæ. Ziemskie zasoby powoli wyczerpi¹ siê, Ziemia przeludni i zaœmieci odpadami. Byæ mo¿e trzeba bêdzie w przysz³oœci przenieœæ siê na inn¹ planetê, drug¹ Ziemiê. Najpierw trzeba jednak j¹ znaleŸæ i byæ przygotowanym do przeprowadzki.
To jednak nie wszystko. Jednym z g³ównych celów misji kosmicznych jest równie¿ odkrycie, czy ¿ycie narodzi³o siê i istnieje poza Ziemi¹. Byæ mo¿e jesteœmy rzadkim wybrykiem natury, wynikiem ma³o prawdopodobnego zbiegu okolicznoœci. Bo na razie ¿ycia poza Ziemi¹ nie odkryto. Do tej pory nie zosta³o potwierdzone sensacyjne doniesienie naukowców amerykañskiej agencji kosmicznej NASA z sierpnia 1996 roku o znalezieniu œladów mikroorganizmów w marsjañskim meteorycie AHL84001, którego wiek oszacowano na 4,5 mld lat. Naukowcy spieraj¹ siê, czy ob³e i pod³u¿ne twory, które zobaczyli w mikroskopie elektronowym Amerykanie, to skamieliny marsjañskich mikroogranizmów, czy te¿ naturalne kryszta³y o tak dziwnym kszta³cie.
Wiemy ju¿, ¿e w Uk³adzie S³onecznym pró¿no szukaæ inteligentnej cywilizacji.
W minionych stuleciach, zanim jeszcze cz³owiek i jego maszyny wychyli³y nosa poza Ziemiê, panowa³ wiêkszy optymizm. Ludziom wydawa³o siê, ¿e nie tylko planety, ale i Ksiê¿yc jest zamieszkany przez jakieœ stwory. Francuski uczony Arago twierdzi³, ¿e nawet na kometach mo¿e istnieæ ¿ycie, a i cz³owiek móg³by tam sobie poradziæ. Jeszcze pod koniec XIX wieku w³oski astronom Schiaparelli widzia³ przez teleskop sieci kana³ów na Marsie, które jego zdaniem by³y systemem nawodnieñ inteligentnej cywilizacji.
Potem, ju¿ w naszym wieku, wzrok astronomów z nadziej¹ zwróci³ siê ku Wenus. Wydawa³o siê, ¿e na tej spowitej bia³ymi chmurami planecie panuj¹ wszelkie warunki do rozwoju ¿ycia, klimat jest ciep³y, sprzyjaj¹cy rozwojowi bujnej, choæ ma³o zró¿nicowanej roœlinnoœci. Twierdzono, ¿e Wenus mo¿e byæ w takim stadium jak Ziemia w epoce wêglowej sprzed 300-400 milionów lat. Nic z tego. Pierwsze sondy, które dotar³y do Wenus w latach 60., rozwia³y te nadzieje. Ludzkie maszyny by³y gniecione jak puszki coca-coli. Ciœnienie atmosfery by³o tam sto razy wiêksze ni¿ na Ziemi. Planeta okaza³a siê te¿ za gor¹ca, a jej atmosfera - truj¹ca.
Potem okaza³o siê, ¿e ¿adna z planet Uk³adu S³onecznego nie jest
na tyle podobna do Ziemi, by cz³owiek móg³ tam zamieszkaæ bez ochronnego skafandra i zapasów przywiezionych z Ziemi.
Nie tracimy jednak nadziei, ¿e trafimy na jakieœ, chocia¿ najbardziej prymitywne ¿ycie w naszym uk³adzie. Na Ziemi mikroorganizmy potrafi¹ poradziæ sobie w najbardziej ekstremalnych warunkach. Spotykano je ju¿ w zimnych lodach Antarktydy, na dnie oceanów, g³êboko pod powierzchni¹ Ziemi, bez dostêpu do tlenu.
Ca³e flotylle sond szykuj¹ siê w nadchodz¹cej dekadzie do poszukiwañ w pozaziemskiej przestrzeni ¿ycia, albo co najmniej warunków, które mu sprzyjaj¹.
Lata 90. przynios³y decyduj¹ce zmiany w bezza³ogowym podboju dalekiego kosmosu. Amerykanie, którzy przoduj¹ w badaniach kosmosu, zmienili swoj¹ strategiê bezza³ogowych lotów. Zamiast, jak w latach 70. i 80., wysy³aæ prawdziwe kr¹¿owniki kosmosu, naje¿one jak najwiêksz¹ liczb¹ przyrz¹dów badawczych ciê¿kie do granic ³adownoœci rakiety, a przy tym bardzo drogie, postawili na du¿¹ liczbê bardzo tanich statków. Szansê na realizacjê maj¹ dziœ w USA tylko te misje, których ca³kowity koszt nie przekracza 250 mln dolarów. To tylko u³amek kwoty, jak¹ kosztowa³y misje sond Viking (ponad 3 mld w przeliczeniu na dzisiejsze pieni¹dze). Ostatni¹ drog¹ i wielk¹ sond¹ jest Cassini, która w paŸdzierniku 1997 r. wyruszy³a w kierunku Saturna. Ma wielkoœæ 2,5 piêtra, wa¿y prawie
6 ton i kosztowa³a 3,5 mld dolarów. Szefowie tej misji dostaj¹ z pewnoœci¹ palpitacji serca na sam¹ myœl o tym, ¿e mo¿e siê ona zderzyæ z ma³ym kamyczkiem zab³¹kanym w przestrzeni kosmicznej albo np. mieæ ukryt¹ wadê w komputerze.
Nie jest ³atwo przemierzaæ olbrzymie odleg³oœci. Jeœli wyobrazimy sobie Ziemiê jako okr¹g³e winogrono, to Ksiê¿yc - wielkoœci pestki od wiœni - kr¹¿y w odleg³oœci oko³o 0,5 m. S³oñce (bêdzie mia³o rozmiar cz³owieka) œwieci 150 metrów dalej. Do Jowisza (rozmiarów du¿ego grejpfruta) jest ponad 0,5 kilometra, do Saturna (wielkoœci pomarañczy) - prawie 1,5 kilometra. Uran i Neptun (cytryny) - widniej¹ w odleg³oœci 3 i 4,5 km. Cz³owiek ma w tej skali wielkoœæ atomu. Najbli¿sza gwiazda odleg³a jest o 40 tys. km. A najdalsza ziemska sonda, Voyager, leci obecnie w odleg³oœci zaledwie ok. 10 km.
Sondy Voyager 1 i 2 oraz Pioneer 1 i 2 ju¿ wylecia³y poza orbitê najdalszej planety - Plutona. Znajduj¹ siê na kursie do innych gwiazd. Poruszaj¹ siê jednak tak ¿ó³wim tempem, jak na kosmiczne skale odleg³oœci, ¿e dotr¹ do najbli¿szych gwiazd za kilkadziesi¹t tysiêcy lat. Trzeba mieæ nadziejê, ¿e wczeœniej wymyœlimy szybsze sposoby podró¿owania.
Ju¿ niemal 200 miêdzyplanetarnych sond wyruszy³o w kosmos. Niestety, a¿ jedna czwarta z nich uleg³a awarii tu¿ po starcie lub eksplodowa³a z rakiet¹. Wiêkszoœæ pozosta³ych milk³a w drodze, psu³a siê, omija³a cele. Jednak te sondy, które nie odmówi³y pos³uszeñstwa, nades³a³y wspania³e obrazy ksiê¿ycowego Merkurego, wulkanicznej Wenus oraz zakurzonych czerwonym py³em kanionów i dolin Marsa. Odkryliœmy nowe ksiê¿yce i pierœcienie wokó³ Jowisza, Saturna, Urana i Neptuna. Obok lista najwa¿niejszych misji

Technika lotów pozaziemskich
Na razie loty sond kosmicznych przypominaj¹ kamieñ wyrzucony z procy.<stop/> Sonda wyrywa siê spod w³adzy ziemskiego ci¹¿enia na pok³adzie rakiety. Ostatni stopieñ rakiety jest odpalany na ziemskiej orbicie i nadaje sondzie tak¹ prêdkoœæ, by mog³a pomkn¹æ ku innej planecie, planetoidzie lub komecie. To jest jednak ju¿ ostatnie „pchniêcie”. Dalej sonda leci si³¹ bezw³adu. Ma jedynie niewielki zapas paliwa, ¿eby co jakiœ czas korygowaæ kierunek lotu, a u celu np. wejœæ na orbitê planety lub na niej wyl¹dowaæ. Silniki nie mog¹ dzia³aæ non stop, gdy¿ szybko zabrak³oby paliwa. A nie mo¿na braæ zbyt wiele paliwa w podró¿, bo wyniesienie
na orbitê ka¿dego dodatkowego kilograma s³ono kosztuje. W zamian sondy sprytnie rozpêdzaj¹ siê po drodze, korzystaj¹c z si³y grawitacji mijanych planet. Ten sposób napêdu zwany jest metod¹ wspomagania grawitacyjnego. Przelatuj¹c tu¿ obok planety sonda jest chwytana w jej pole grawitacyjne, zatacza wokó³ niej ³uk i potem jest wyrzucana z wiêksz¹ prêdkoœci¹. Sonda oczywiœcie nie zyskuje energii za darmo. Sama wprawdzie przyœpiesza, ale planeta nieznacznie zwalnia. Mo¿na te¿ tak zaprojektowaæ tor lotu ko³o planety, aby jej oddzia³ywanie grawitacyjne zmniejszy³o prêdkoœæ sondy. Tor lotu sondy zwykle przypomina spiralê, która zatacza krêgi wokó³ S³oñca, zbli¿aj¹c siê do planet, zanim skieruje siê w kierunku ostatecznego celu lotu. Taka technika lotu zaoszczêdza paliwa (i pieniêdzy), ale zabiera czas. Galileo np. lecia³ do Jowisza (rozpêdzaj¹c siê po drodze za pomoc¹ Wenus i Ziemi) a¿ szeœæ lat.
Co w przysz³oœci bêdzie napêdza³o sondy, ruszaj¹ce na podbój Uk³adu S³onecznego?
Dla bezza³ogowych sond kosmicznych na razie najlepszy bêdzie napêd jonowy. Pierwsza sonda napêdzana silnikiem jonowym, zwana Deep Space 1, ju¿ wyruszy³a w podró¿. Niesie niewielki zapas paliwa - p³ynnego gazu ksenonu. Jony ksenonu s¹ rozpêdzane w polu elektrycznym silnika sondy i wyrzucane z niego z wielk¹ prêdkoœci¹. Si³a odrzutu pcha sondê w przeciwn¹ stronê. Jest to napêd cichy, ekologiczny i bardzo wydajny. Niewielki zapas paliwa wystarcza, by silnik dzia³a³ nawet i kilkadziesi¹t lat. W tym czasie, choæ powoli i z mozo³em, mo¿e rozpêdziæ sondê do prêdkoœci bliskich prêdkoœci œwiat³a. Taka szybkoœæ pozwoli sondzie przemierzaæ odleg³oœci mierzone w latach œwietlnych. Najbli¿sze gwiazdy, odleg³e o 4 lata œwietlne, znajd¹ siê wiêc w zasiêgu ludzkich aparatów.
W gabinetach konstruktorów rozwijane s¹ te¿ zupe³nie fantastyczne (na razie) koncepcje. Jedn¹ z nich jest napêd „¿aglowy”. Sonda rozwija³aby na orbicie gigantyczny ¿agiel, zbudowany z superlekkiego materia³u, który ³apa³by powiewy wiatru s³onecznego, czyli na³adowanych cz¹steczek (elektronów i protonów) wyrzucanych ze S³oñca. Wiatr s³oneczny odpycha³by sondê od S³oñca, kieruj¹c j¹ w odleg³e rejony Uk³adu S³onecznego, po opuszczeniu którego sonda musia³aby oczywiœcie ustawiæ tak swój ¿agiel, by z³apaæ wiatr innych gwiazd i pomkn¹æ dalej, ¿egluj¹c w przestrzeni miêdzygwiezdnej, tak jak dawni ¿eglarze po ziemskich oceanach. Inna wersja tego pomys³u mówi, ¿e ¿agle sondy bêd¹ popychane przez wi¹zki potê¿nych laserów, umieszczonych na ziemskiej orbicie. Niewykle s³aby wiatr s³oneczny nie zdo³a popchn¹æ zbyt ciê¿kich sond. Ale w tej chwili rozwa¿a siê konstrukcje miniaturowych sond, ma³ych, lekkich i „inteligentnych”, których ca³a chmara bêdzie penetrowaæ Uk³ad S³oneczny. Same bêd¹ wybiera³y cel, same te¿ odezw¹ siê do Ziemi, jeœli coœ ciekawego znajd¹.

Misje s³oneczne
* Ulysses, USA i Europa; start 6.10.1990
Zajmuje siê badaniami S³oñca. Porusza siê po nietypowej orbicie. Wszystkie planety i wiêkszoœæ sond kr¹¿y w p³aszczyŸnie równikowej S³oñca. Ulysses natomiast w 1992 roku skorzysta³ z pola grawitacyjnego Jowisza, by polecieæ w p³aszczyŸnie prostopad³ej do tej p³aszczyzny. W ten sposób przelatuje on ponad biegunami S³oñca, które po raz pierwszy mogliœmy z tej perspektywy zbadaæ. Ulisses zatacza teraz drugie pe³ne okr¹¿enie wokó³ biegunów S³oñca.
* Wind, USA; start 1.12.1994
Mierzy sk³ad i si³ê s³onecznego wiatru, czyli strumienia na³adowanych cz¹stek wyrzucanych z gwiazdy.
* SOHO, USA; start 2.12.1995
„Zawis³“ pomiêdzy Ziemi¹ a S³oñcem, sk¹d obserwuje S³oñce kamerami w falach nadfioletowych, rentgenowskich.

Sondowanie Uk³adu S³onecznego
Ksiê¿yc
* £una 2, ZSRR; start: 12.09.1959
Dwa dni po starcie rozbi³a siê na powierzchni Ksiê¿yca. By³a to pierwsza sonda, która zawêdrowa³a na inne cia³o niebieskie.
* £una 3, ZSRR; start: 4.10.1959
Wykona³a pierwsze zdjêcia niewidocznej z Ziemi strony Ksiê¿yca.
* Ranger 7, USA; start 28.07.1964
Zamierzone, twarde l¹dowanie na Ksiê¿ycu. Przed rozbiciem wykonywa³ zdjêcia zbli¿aj¹cej siê powierzchni. Przes³a³ ³¹cznie 4308 zdjêæ. Przedstawiciel ca³ej serii Rangerów.
* £una 9, ZSRR; start 31.01.1966
Po raz pierwszy miêkko wyl¹dowa³a na Ksiê¿ycu i nades³a³a pierwsze zdjêcia z jego powierzchni.
* Surveyor 1, USA; start 30.04.1966
Wyl¹dowa³ w pobli¿u krateru Flamsteed. Pierwsza amerykañska sonda, której uda³o siê wyl¹dowaæ na Srebrnym Globie. Pocz¹tek ca³ej serii Surveyorów, które przygotowywa³y za³ogowe misje Apollo.
* £una 16, ZSRR; start 12.09.1970
Wyl¹dowa³a 20 wrzeœnia, pobra³a 100 gramów gruntu i wróci³a z nimi na Ziemiê. Wczeœniej jednak ksiê¿ycowe ska³y przywieŸli na Ziemiê astronauci misji Apollo, którzy wyl¹dowali na Ksiê¿ycu 20 lipca 1969 r. Radzieckie sondy jeszcze dwa razy wraca³y z próbkami ksiê¿ycowego gruntu - w 1972 r. (£una 20) i 1976 r. (£una 24).
* £una 17, ZSRR; start 10.11.1970
Dostarczy³a na Ksiê¿yc zdalnie sterowany pojazd £unochod 1. Drugi £unochod polecia³ w 1973 r.
* Clementine, usa; 25.01.1994
Pierwsza sonda ksiê¿ycowa po d³ugiej, trwaj¹cej od 1976 r. (lot £uny 24) przerwie. Spêdzi³a 70 dni na orbicie Ksiê¿yca. Wykona³a najdok³adniejsz¹ jak dot¹d topograficzn¹ mapê jego powierzchni. I dostarczy³a pierwszych dowodów na obecnoœæ wody na Ksiê¿ycu.
* Lunar Prospector, usa; start 6.01.1998
Potwierdzi³, ¿e w kraterach przy po³udniowym biegunie, gdzie nigdy nie zagl¹da S³oñce, zalegaj¹ prawdopodobnie pok³ady lodu wodnego. Iloœæ lodu oceniono na niemal 6 mld ton.
Merkury
* Mariner 10, USA; start: 3.11.1973
Pierwsza i jedyna do tej pory misja na tê planetê. Sonda trzy razy przelecia³a w odleg³oœci kilkuset kilometrów od powierzchni Merkurego (w 1974 i 1975 r.). Przekaza³a na Ziemiê ponad 10 tys. zdjêæ. Dziêki temu uda³o siê poznaæ ponad po³owê powierzchni tej planety.
Wenus
* Mariner 2, USA; start: 27.08.1962
Pierwszy udany przelot w pobli¿u planety Wenus (14 grudnia 1962 r.). Sonda potwierdzi³a, ¿e na powierzchni Wenus jest bardzo gor¹co - ponad 400 stopni Celsjusza.
* Wenera 4, ZSRR; start: 12.06.1967
Pierwsza wpad³a w atmosferê innej planety i relacjonowa³a to na Ziemiê. Wykry³a, ¿e atmosfera Wenus sk³ada siê g³ównie z dwutlenku wêgla. Zgnieciona przez wysokie ciœnienie, zanim osi¹gnê³a powierzchniê. Podobnie zginê³y dwa lata póŸniej bliŸniacze sondy Wenera 5 i 6.
* Wenera 7, ZSRR; start: 17.08.1970
Wyl¹dowa³a na Wenus 15 grudnia 1970 r. To by³o pierwsze udane l¹dowanie na innej planecie. Mia³a system ch³odzenia, dziêki czemu zdo³a³a wytrzymaæ piekieln¹ temperaturê (475 st. C) i raportowaæ Ziemi przez 23 minuty. Podobna Wenera 8 w 1972 r. wytrzyma³a ok. 50 minut.
* Wenera 9, ZSRR; start: 8.06.1975
L¹downikowi uda³o siê dzia³aæ w piekielnych wenusjañskich warunkach a¿ 53 minuty, nades³a³ pierwsze czarno-bia³e zdjêcia jej wulkanicznej powierzchni. Trzy dni potem ta sztuka uda³a siê bliŸniaczej Wenerze 10.
* Pioneer Venus 1, USA; start 20.05.1978
Przez cztery lata na orbicie planety. Zamiast kamer po raz pierwszy mia³ na pok³adzie radar, którego promienie przedar³y siê przez chmury z kwasu siarkowego i dwutlenku wêgla, otulaj¹ce szczelnie planetê, i w ten sposób powsta³a mapa jej powierzchni.
* Wenera 13, ZSRR; start: 30.10.1981
Wykona³a pierwsze kolorowe zdjêcie panoramy Wenus. Analizowa³a te¿ typ ska³. Kilka dni póŸniej z podobn¹ misj¹ wyl¹dowa³a bliŸniacza Wenera 14.
* Magellan, USA; start: 4.05.1989
Do 1994 r. na orbicie Wenus. Wykona³ za pomoc¹ radaru bardzo precyzyjn¹ mapê topograficzn¹ Wenus.
Mars
* Mariner 4, USA; start: 28.11.1964
Pierwsze zdjêcia powierzchni Marsa. Cztery lata póŸniej sondy Mariner 6 i 7 równie¿ fotografowa³y ksiê¿ycowy krajobraz najstarszej czêœci globu.
* Mars 3, ZSRR; start: 28.05.1971
W grudniu 1971 roku l¹downik po raz pierwszy udanie osiad³ na powierzchni Czerwonej Planety, ale nadawa³ jedynie przez 20 sekund.
* Mariner 9, USA; start 30.05.1971
Wszed³ na orbitê Marsa i zosta³ pierwszym sztucznym satelit¹ innej planety. Dostarczy³ nam w miarê dok³adnego obrazu ró¿norodnej powierzchni Marsa.
* Viking 1 i 2, USA; start 1975
BliŸniacze sondy. Ka¿da z nich sk³ada³a siê z dwóch czêœci - orbitera, który zosta³ sztucznym satelit¹ planety, oraz l¹downika, który osiad³ na powierzchni w 1976 roku. Przez kilka lat l¹downiki Vikingów przekazywa³y kolorowe zdjêcia panoramy wokó³ miejsca l¹dowania, monitorowa³y pogodê, a¿ w koñcu zosta³y pogrzebane przez burze py³owe. Wykona³y te¿ testy na obecnoœæ ¿ycia, które jednak nie da³y pozytywnych rezultatów.
* Fobos 1 i 2, ZSRR; start 1988
* Mars Observer, USA; start 1992
* Mars 96, Rosja; start 1996
Misje nieudane. Sondy uleg³y katastrofie. Mars 96 niós³ instrument wykonany przez Polaków.
* Mars Global Surveyor, USA; start 7.11.1996
Pierwsza z ca³ej serii nowych sond NASA, które zosta³y wys³ane w na podbój Marsa. NASA zaplanowa³a co dwa lata wysy³aæ parami statki w kierunku Marsa. Global Surveyor wszed³ na orbitê planety 11 wrzeœnia 1997 r. i do dziœ wykonuje swoj¹ misjê: fotografuje powierzchniê i wykonuje dok³adn¹ mapê Marsa.
* Mars Pathfinder, USA; start 4.12.1996
Wyl¹dowa³ na Marsie 4 lipca 1997. Niemal przez cztery miesi¹ce l¹downik nadawa³ informacje o klimacie, przesy³a³ zdjêcia powierzchni. Zdalnie kierowany pojazd Sojourner przez trzy tygodnie kr¹¿y³ w promieniu kilkunastu metrów wokó³ Pathfindera i analizowa³ sk³ad marsjañskiego gruntu i ska³.
* Nozomi, Japonia; start 4.07.1998
Mia³a po niemal rocznej podró¿y wejœæ na orbitê Marsa. Ale niedok³adnoœæ w nawigacji spowodowa³a, ¿e stanie siê to dopiero w 2004 r. To jedna z bardzo niewielu misji, której nie finansuje Rosja, USA ani Europa.
* Mars Climate Orbiter; start 1998 Mars Polar Lander, USA; start 1999
Najnowsze marsjañskie misje, które skoñczy³y siê niepowodzeniem. Pod koniec 1999 roku sondy prawdopodobnie rozbi³y siê na powierzchni Czerwonej Planety.
Planetoidy i komety
* Giotto,12 pañstw Europy,  * Wega 1 i 2, ZSRR,  * Sakigake, Suisei - obie Japonia
Przeloty w 1986 r. ko³o komety Halleya. Wegi mia³y polski analizator fal plazmowych - pierwszy polski przyrz¹d na sondzie miêdzyplanetarnej.
* NEAR, USA; start 17.02.1996
Misja do planetoidy Eros. Po drodze min¹³ Matyldê. W grudniu 1998 podj¹³ nieudan¹ próbê wejœcia na orbitê Erosa. Kolejna próba w lutym 2000 roku.
* Deep Space 1, USA; start 24.10.1998
Testuje 12 nowych technologii, dziêki którym sondy kosmiczne bêd¹ bardziej „inteligentniejsze” i mniej zale¿ne od interwencji z Ziemi. Sprawdza te¿ jonowy silnik pozwalaj¹cy taniej docieraæ do celu. Zbli¿y³a siê do planetoidy Braille. Planuje siê jej przelot ko³o komet: Wilsona-Harringtona oraz Borelly.
* Stardust, USA; start 7.02.1999
W styczniu 2004 roku spotka siê z komet¹ Wild-2. Zanurzy siê w otoczce gazowo-py³owej jej j¹dra, przeleci w odleg³oœci ledwie 150 km od j¹dra. Sondy Wega i Giotto robi³y zdjêcia komecie Halleya z wiêkszej odleg³oœci. Stardust sfotografuje j¹dro komety Wild-2. Rozdzielczoœæ zdjêæ ma siêgn¹æ 10 metrów. Zdjêcia wykonane pod ró¿nymi k¹tami pozwol¹ odtworzyæ trójwymiarow¹ topografiê powierzchni j¹dra. Co wiêcej, umo¿liwi¹ te¿ identyfikacjê sk³adu chemicznego komety. A potem sonda wróci na Ziemiê (15.01.2006) z odrobin¹ kometarnego py³u, który mo¿e siê okazaæ kluczem do odkrycia pochodzenia ¿ycia na Ziemi.
Dalekie planety
* Pioneer 10, USA; start 3.03.1972 i Pioneer 11, USA; start 6.04.1973
Wszystkie poprzednie sondy nie wychyla³y nosa poza orbity Merkurego, Wenus i Marsa. Nikt wtedy nie wiedzia³, czy w ogóle jest mo¿liwe bezpieczne przedostanie siê przez rój tysiêcy planetoid, który rozci¹ga siê za orbit¹ Marsa, i dotarcie do wielkich, zewnêtrznych gazowych planet - Jowisza, Saturna Uranu i Neptuna.
Okaza³o siê jednak, ¿e pas planetoid nie jest tak szczelny i gêsty. Dwie siostrzane sondy po raz pierwszy przeciê³y pas planetoid. Pioneer 10 min¹³ Jowisza w grudniu 1973, a Pioneer 11 - rok póŸniej. Pioneer 11 we wrzeœniu 1979 roku dotar³ jeszcze do Saturna. Sondy maj¹ kamery, przyrz¹dy do mierzenia pól magnetycznych i cz¹stek elektrycznie na³adowanych, a tak¿e fotopolarymetr, który reaguje na œwiat³o.
Pioneer 10 wci¹¿ mo¿e komunikowaæ siê z Ziemi¹, ale w 1997 roku wy³¹czono jego przyrz¹dy. Pioneer 11 trochê wczeœniej przeszed³ oficjalnie na emeryturê. Po raz ostatni komunikowa³ siê z Ziemi¹ w listopadzie 1995 r. Obie sondy nios¹ poz³acan¹ plakietkê z wygrawerowanym przekazem od Ziemian dla ewentualnych inteligentnych pozaziemskich cywilizacji.
* Voyager 1, USA; start 5.09.1977 i Voyager 2, USA; start 20.08.1977
Te dwie sondy pod¹¿y³y œladem Pioneerów ku odleg³ym planetom Uk³adu S³onecznego. Naukowcy skorzystali wtedy z wyj¹tkowej sytuacji. Planety ustawi³y siê w takim nader rzadkim po³o¿eniu, ¿e sonda mog³a je po kolei odwiedziæ.
Voyager 1 przelecia³ w pobli¿u Jowisza (5 marca1979) i Saturna (11 listopada 1980), po czym skierowa³ siê poza nasz uk³ad. Voyager 2 min¹³ Jowisza (9 lipca 1979), Saturna (26 sierpnia 1981), Urana (24 stycznia 1986) i Neptuna (25 sierpnia 1989). Dziêki misji Voyagerów nasza wiedza o olbrzymich, zewnêtrznych planetach wielokrotnie wzros³a. Voyager 1 sfotografowa³ wiruj¹c¹ i burzliw¹ atmosferê Jowisza oraz barwne powierzchnie jego czterech ksiê¿yców: Io, Europy, Ganimedesa, Kallisto. Na Io zauwa¿y³ wybuch wulkanu. Odkry³ te¿ s³abe pierœcienie wokó³ Jowisza. Odkry³ a¿ dziesiêæ nowych ksiê¿yców Saturna.
Voyager 1 po miniêciu Saturna nie mia³ ju¿ w planach (tak jak Voyager 2) zwiedzania dalszych planet i skierowa³ siê poza nasz uk³ad.
Oczekuje siê, ¿e za kilka lat Voyagery dotr¹ do granic heliosfery, tzn. takiego miejsca w przestrzeni, gdzie ciœnienie wiatru s³onecznego jest porównywalne z ciœnieniem materii miêdzygwiazdowej, w której ca³y Uk³ad S³oneczny jest jakby zanurzony. Szacuje siê, ¿e ta granica znajduje siê w odleg³oœci oko³o 20 mld km od S³oñca. Voyager jest wiêc dopiero w po³owie drogi.
Oba Voyagery wci¹¿ dzia³aj¹. Wioz¹ na pok³adzie zdjêcia z Ziemi, nagrania ziemskich odg³osów, fragmenty muzyki i pozdrowienia w 55 jêzykach. Lec¹ w kierunku obcych gwiazd. Voyager 1 znajduje siê obecnie w odleg³oœci ponad 11 mld km, czyli niemal dwa razy dalej od S³oñca ni¿ Pluton. Jego sygna³ radiowy leci do Ziemi ponad dziewiêæ godzin. Sama sonda oddala siê od nas z prêdkoœci¹ 17,4 km/s (kilkadziesi¹t razy szybciej ni¿ pêdzi kula karabinowa).
Jego bliŸniak Voyager 2 jest trochê bli¿ej (prawie 9 mld km) i porusza siê wolniej (15,9 km/s). Jeœli nic nieprzewidzianego siê nie wydarzy - powinniœmy utrzymywaæ z nimi kontakt a¿ do roku 2030. Voyager 1 w roku 1998 przegoni³ sondê Pioneer 10 i sta³ siê najdalszym ziemskim obiektem w kosmosie.
* Galileo, USA; start 18.10.1989
Dotar³ do Jowisza 7 grudnia 1995 i zosta³ jego sztucznym satelit¹. Niós³ te¿ niewielki próbnik, który wpad³ w atmosferê planety i - zanurzaj¹c siê w niej przez ok. 50 minut, zanim zosta³ zniszczony - nadawa³ dane o panuj¹cych tam warunkach, ciœnieniu, temperaturze.
Galileo mia³ pocz¹tkowo dzia³aæ dwa lata. Potem jednak przed³u¿ono jego misjê o kolejne dwa lata. Wykona³ ju¿ wiele fascynuj¹cych zdjêæ Jowisza i jego czterech najwiêkszych ksiê¿yców - Io, Europy, Ganimedesa i Kallisto. Sonda wci¹¿ dzia³a. Jednym z jej najwa¿niejszych dokonañ jest odkrycie pola magnetycznego wokó³ Ganimedesa i oceanu wody pod lodow¹ skorup¹ Europy.
* Cassini, USA; start 15.10.1997
Leci teraz w stronê Saturna. Ma zostaæ satelit¹ tej planety i badaæ j¹, podobnie jak Galileo Jowisza. Na Tytana, najwiêkszy ksiê¿yc Saturna, opuœci siê próbnik Huygens (wykonany przez Europejsk¹ Agencjê Kosmiczn¹). Próbnik niesie te¿ polski przyrz¹d badawczy - miernik temperatury.

Wyprawy planowane w XXI wieku
 * MARS Surveyor, USA; start 2001, 2003, 2005
Misje marsjañskie. Co dwa lata bêd¹ startowaæ orbiter i l¹downik. W 2005 r. l¹downik ma pobraæ próbki gruntu i wróciæ z nimi na Ziemiê.
 * muses-c, Japonia; 2002
Kierunek: planetoida 460 Nereus. Pobierze próbki jej ska³ i wróci.
 * SMART-1, Europa; 2002
Ksiê¿yc.
 * Mars Express, Europa; start 2003
Sztuczny satelita Marsa, m.in. z polsk¹ aparatur¹.
 * Rosetta, Europa; start 2003
Misja do komety Wirtanena. Po raz pierwszy maleñki l¹downik ma osi¹œæ na powierzchni j¹dra komety. Nast¹pi to dopiero w 2011 r. Na pok³adzie - równie¿ polska aparatura, m.in. penetrator do wbicia siê wg³¹b kometarnego gruntu.
 * Selene Moon, Japonia; 2003
Wyl¹duje na powierzchni Ksiê¿yca.
 * europa orbiter, USA; 2003
Leci do Europy, jednego z najwiêkszych ksiê¿yców Jowisza. Sprawdzi, czy pod lodow¹ skorup¹, która pokrywa ten ksiê¿yc, znajduje siê ocean.
 * Messenger, USA; start 2004
Po piêciu latach podró¿y ma dotrzec na Merkurego. Bêdzie m.in. poszukiwa³ lodu na biegunach planety.
 * Deep Impact, USA; start 2004
Poleci do komety Tempel 1. Wystrzeli pó³tonowy miedziany pocisk, który uderzy w kometê i zrobi w niej krater wielki jak boisko pi³karskie i g³êboki na siedem piêter. Dziêki temu bêdzie mo¿na zajrzeæ do wnêtrza komety.
 * Pluto-kuiper Express, USA; start 2004
W drugiej dekadzie XXI w. ma dotrzeæ do Plutona.
 * Solar probe, USA; 2007
Po raz pierwszy ma dotrzeæ do korony s³onecznej - zbli¿y siê na odleg³oœæ kilka milionów kilometrów do S³oñca. Jego os³ony cieplne bêd¹ musia³y wytrzymaæ temperaturê ponad 2 tys. st. Celsjusza.
B Konsultant prof. Krzysztof Zio³kowski jest sekretarzem naukowym Centrum Badañ Kosmicznych PAN w Warszawie
Za tydzieñ w Encyklopedii Kosmos 4 - o lotach za³ogowych